Dogoterapia – na czym polega i komu może pomóc?

Kontakt z psem może poprawiać nastrój, motywować do działania, ułatwiać nawiązywanie relacji i zachęcać do ruchu. Właśnie na tych właściwościach opiera się dogoterapia, czyli forma zajęć prowadzonych z udziałem odpowiednio przygotowanego psa.

Nie jest to jednak po prostu „głaskanie psa dla zdrowia”. Dobrze prowadzona dogoterapia ma określony cel, przebiega według planu i odbywa się pod opieką osoby posiadającej odpowiednie przygotowanie. Pies pełni w niej rolę wspierającą – może pomagać w motywowaniu uczestnika, przełamywaniu napięcia, wykonywaniu ćwiczeń czy budowaniu kontaktu.

Dogoterapia znajduje zastosowanie przede wszystkim w pracy z dziećmi, seniorami, osobami z niepełnosprawnościami i pacjentami wymagającymi długotrwałej rehabilitacji. Coraz częściej pojawia się także w szkołach, placówkach terapeutycznych i domach opieki.

Na czym dokładnie polega dogoterapia, dla kogo jest przeznaczona i czy każdy pies może zostać psem terapeutycznym?

Co to jest dogoterapia?

Dogoterapia to zajęcia z udziałem psa, które mają wspierać rozwój, terapię, rehabilitację lub edukację człowieka.

W literaturze i praktyce można spotkać również określenia:

• terapia z udziałem psa,
• kynoterapia,
• terapia wspomagana przez psa,
• zajęcia z udziałem psa.

Sam pies nie prowadzi terapii. Jest częścią procesu zaplanowanego przez człowieka.

W zależności od rodzaju zajęć może pomagać między innymi w:

• wykonywaniu ćwiczeń ruchowych,
• rozwijaniu komunikacji,
• zwiększaniu motywacji,
• nauce koncentracji,
• ćwiczeniu pamięci,
• rozwijaniu kompetencji społecznych,
• zmniejszaniu napięcia,
• budowaniu poczucia bezpieczeństwa.

Dogoterapia może mieć charakter indywidualny albo grupowy.

Na czym polega dogoterapia?

Przebieg zajęć zależy od potrzeb uczestnika.

U jednego dziecka celem może być ćwiczenie koordynacji ruchowej, u innego rozwijanie mowy, a u seniora podtrzymywanie sprawności poznawczej i aktywności społecznej.

Pies może być wykorzystywany jako motywator do wykonania konkretnego zadania.

Przykładowo uczestnik może:

• podawać psu przysmaki,
• rzucać piłkę,
• czesać psa,
• zapinać smycz,
• wydawać proste komendy,
• wskazywać części ciała psa,
• liczyć przedmioty związane z psem,
• opisywać jego zachowanie,
• przechodzić z nim prosty tor przeszkód.

Dla osoby z zewnątrz może to wyglądać jak zabawa, ale poszczególne czynności mogą realizować bardzo konkretne cele terapeutyczne.

Czy dogoterapia naprawdę leczy?

Dogoterapia nie powinna być przedstawiana jako samodzielna metoda leczenia chorób.

Najczęściej pełni funkcję wspomagającą.

Pies może ułatwiać prowadzenie terapii, zwiększać zaangażowanie pacjenta i sprawiać, że ćwiczenia stają się bardziej atrakcyjne.

Może być więc uzupełnieniem:

• rehabilitacji,
• fizjoterapii,
• terapii pedagogicznej,
• zajęć logopedycznych,
• terapii psychologicznej,
• zajęć rozwijających kompetencje społeczne.

Nie zastępuje jednak leczenia medycznego ani terapii prowadzonej przez odpowiednich specjalistów.

Jakie są cele dogoterapii?

Cele mogą być bardzo różne.

Najczęściej dotyczą kilku obszarów.

Rozwój ruchowy

Kontakt z psem może zachęcać do wykonywania określonych ruchów.

Uczestnik może na przykład:

• wyciągać rękę do psa,
• podawać przedmioty,
• rzucać piłkę,
• spacerować,
• przechodzić między przeszkodami,
• wykonywać ruchy podczas czesania sierści.

Dzięki temu zajęcia mogą wspierać koordynację, równowagę i ogólną aktywność.

Rozwój poznawczy

Dogoterapia może być wykorzystywana do ćwiczenia:

• pamięci,
• koncentracji,
• rozpoznawania kolorów,
• liczenia,
• nazywania przedmiotów,
• wykonywania poleceń,
• orientacji w schemacie ciała.

Obecność psa może zwiększać motywację do wykonywania zadań, które bez niego byłyby dla uczestnika mniej atrakcyjne.

Rozwój emocjonalny

Pies może pomagać tworzyć spokojniejszą atmosferę podczas zajęć.

Dla części osób kontakt ze zwierzęciem jest łatwiejszy niż bezpośredni kontakt z drugim człowiekiem.

Dogoterapia może więc wspierać:

• budowanie zaufania,
• rozpoznawanie emocji,
• regulowanie napięcia,
• poczucie sprawczości,
• poczucie bezpieczeństwa.

Umiejętności społeczne

Praca z psem wymaga przestrzegania określonych zasad.

Uczestnik musi na przykład poczekać na swoją kolej, odpowiednio podejść do zwierzęcia czy respektować jego granice.

To stwarza możliwość ćwiczenia takich umiejętności jak:

• cierpliwość,
• współpraca,
• komunikacja,
• empatia,
• odpowiedzialność.

Dogoterapia dla dzieci

To jedno z najczęstszych zastosowań zajęć z udziałem psa.

Dzieci zwykle bardzo szybko interesują się zwierzęciem, dzięki czemu pies może stanowić naturalną motywację do udziału w ćwiczeniach.

Dogoterapia może wspierać dzieci między innymi w:

• rozwijaniu motoryki,
• ćwiczeniu koncentracji,
• nauce komunikacji,
• rozwijaniu samodzielności,
• poznawaniu emocji,
• budowaniu relacji.

Ogromne znaczenie ma jednak indywidualne dopasowanie zajęć.

Nie każde dziecko lubi psy i nie każde będzie dobrze reagować na bliski kontakt ze zwierzęciem.

Dogoterapia nie powinna być prowadzona na siłę.

Dogoterapia a autyzm

Zajęcia z udziałem psa bywają stosowane jako dodatkowa forma wsparcia dzieci i dorosłych w spektrum autyzmu.

Pies może pomagać między innymi w:

• nawiązywaniu kontaktu,
• rozwijaniu komunikacji,
• ćwiczeniu wspólnej uwagi,
• wykonywaniu poleceń,
• rozwijaniu umiejętności społecznych,
• zwiększaniu motywacji do udziału w zajęciach.

Nie oznacza to jednak, że dogoterapia jest leczeniem autyzmu.

Spektrum autyzmu jest bardzo zróżnicowane, a reakcja na zwierzę zależy od konkretnej osoby.

Niektóre dzieci uwielbiają kontakt z psem, inne mogą odczuwać lęk albo przeciążenie sensoryczne.

Dlatego dogoterapia powinna być dobierana indywidualnie.

Dogoterapia przy niepełnosprawności ruchowej

Pies może być bardzo skutecznym motywatorem w rehabilitacji ruchowej.

Uczestnik może wykonywać zadania związane z:

• głaskaniem,
• czesaniem,
• rzucaniem zabawek,
• prowadzeniem psa,
• zmianą pozycji ciała,
• pokonywaniem krótkiego dystansu.

Same ćwiczenia powinny jednak wynikać z planu terapii i możliwości pacjenta.

Dogoterapeuta nie powinien zastępować fizjoterapeuty, jeśli zajęcia dotyczą specjalistycznej rehabilitacji ruchowej.

Dogoterapia dla seniorów

Dogoterapia może być wykorzystywana również w domach seniora i placówkach opiekuńczych.

Kontakt ze zwierzęciem może zachęcać starsze osoby do:

• rozmowy,
• wspomnień,
• ruchu,
• kontaktu z innymi mieszkańcami,
• wykonywania prostych czynności manualnych.

Pies bywa też naturalnym tematem rozmowy.

Senior może opowiadać o zwierzętach, które miał wcześniej, wspominać dawne wydarzenia albo opisywać zachowanie psa.

W ten sposób zajęcia mogą łączyć aktywność społeczną, emocjonalną i poznawczą.

Dogoterapia przy demencji

Zajęcia z udziałem psa mogą być prowadzone także z osobami z zaburzeniami poznawczymi.

Pies może pomagać:

• przyciągać uwagę,
• inicjować rozmowę,
• wywoływać wspomnienia,
• zachęcać do prostych ruchów,
• budować poczucie bliskości.

Nie każda osoba z demencją będzie jednak reagować w ten sam sposób.

Trzeba uwzględnić wcześniejsze doświadczenia ze zwierzętami, poziom zaawansowania choroby oraz aktualny stan pacjenta.

Dogoterapia w szpitalach i placówkach opiekuńczych

Psy terapeutyczne mogą pojawiać się również w placówkach medycznych.

W takich miejscach ogromne znaczenie mają zasady higieny i bezpieczeństwa.

Pies powinien:

• być zdrowy,
• pozostawać pod regularną opieką weterynaryjną,
• mieć zadbaną sierść i pazury,
• być odpowiednio przygotowany do pracy,
• dobrze reagować na nietypowe dźwięki i sprzęt.

Nie powinien mieć kontaktu z pacjentem, jeśli istnieją ku temu przeciwwskazania medyczne.

Jak wygląda przykładowa sesja dogoterapii?

Zajęcia mogą rozpocząć się od spokojnego przywitania z psem.

Uczestnik może powiedzieć jego imię, pogłaskać go lub przygotować dla niego przysmak.

Następnie terapeuta przechodzi do zaplanowanych ćwiczeń.

Mogą one obejmować na przykład:

• wybieranie przedmiotów określonego koloru,
• liczenie przysmaków,
• wydawanie komend,
• ćwiczenia z piłką,
• czesanie sierści,
• spacer,
• wskazywanie części ciała psa.

Na koniec często pojawia się spokojne pożegnanie.

Schemat nie jest jednak uniwersalny.

Dobre zajęcia są dostosowane do konkretnej osoby, a nie prowadzone według identycznego scenariusza dla wszystkich.

Czy każdy pies może być psem terapeutycznym?

Nie.

Sympatyczny rodzinny pies, który lubi ludzi, nie musi automatycznie nadawać się do dogoterapii.

Pies pracujący podczas zajęć powinien przede wszystkim:

• być stabilny emocjonalnie,
• dobrze znosić kontakt z obcymi osobami,
• nie reagować agresją,
• dobrze radzić sobie z dotykiem,
• umieć spokojnie pracować w różnych miejscach,
• współpracować z prowadzącym.

Znaczenie ma również odporność na nietypowe sytuacje.

Podczas zajęć mogą pojawić się:

• wózki inwalidzkie,
• kule,
• nagłe dźwięki,
• nieprecyzyjny dotyk,
• osoby poruszające się w nietypowy sposób.

Pies nie może reagować na takie sytuacje paniką lub agresją.

Jakie rasy nadają się do dogoterapii?

Nie istnieje jedna rasa idealna.

W dogoterapii często spotyka się psy ras znanych z łagodnego charakteru i dobrej współpracy z człowiekiem.

Sama rasa nie jest jednak wystarczającym kryterium.

Dwa psy tej samej rasy mogą mieć zupełnie inny temperament.

Dlatego znacznie ważniejsze są:

• charakter,
• socjalizacja,
• zdrowie,
• doświadczenie,
• sposób szkolenia,
• relacja z przewodnikiem.

Do pracy nie powinien być zmuszany pies, który wyraźnie źle znosi kontakt z wieloma osobami.

Czy mały pies może pracować w dogoterapii?

Tak.

Wielkość psa powinna być dopasowana do rodzaju zajęć.

Mały pies może świetnie sprawdzić się w pracy z osobami, które mają trudności z poruszaniem się albo większość czasu spędzają w łóżku.

Większy pies może natomiast dobrze nadawać się do ćwiczeń ruchowych czy spacerów.

Najważniejsze pozostają temperament i dobre przygotowanie zwierzęcia.

Jak przygotowuje się psa do dogoterapii?

Przygotowanie zaczyna się zwykle od dobrej socjalizacji.

Pies powinien poznawać różne:

• miejsca,
• powierzchnie,
• dźwięki,
• osoby,
• sytuacje.

Musi również bardzo dobrze komunikować się z przewodnikiem.

Podstawowe posłuszeństwo jest niezbędne, ale sama znajomość komend nie wystarcza.

Równie ważna jest umiejętność spokojnego odpoczywania i rezygnowania z kontaktu.

Pies terapeutyczny nie powinien być przez cały czas pobudzony i gotowy do wykonywania kolejnych sztuczek.

Dobrostan psa terapeutycznego

Dogoterapia ma pomagać człowiekowi, ale nie może odbywać się kosztem zwierzęcia.

Pies powinien mieć możliwość:

• odpoczynku,
• wycofania się,
• picia wody,
• swobodnego zachowania,
• unikania sytuacji, które wywołują silny stres.

Przewodnik musi potrafić odczytywać mowę ciała psa.

Sygnałami dyskomfortu mogą być między innymi:

• odwracanie głowy,
• oblizywanie nosa,
• ziewanie niezwiązane ze zmęczeniem,
• próba odejścia,
• napięcie ciała,
• chowanie się,
• częste otrzepywanie.

Ignorowanie takich zachowań tylko dlatego, że uczestnik chce dalej głaskać psa, jest błędem.

Czy podczas dogoterapii można przytulać psa?

To zależy od psa.

Ludzie często traktują przytulanie jako wyraz sympatii, ale nie każdy pies dobrze toleruje obejmowanie.

Dlatego kontakt powinien być dopasowany do możliwości zwierzęcia.

Uczestnicy zajęć powinni uczyć się także prawidłowego kontaktu z psem, a więc respektowania jego granic.

Dogoterapia może dzięki temu pełnić również funkcję edukacyjną.

Przeciwwskazania do dogoterapii

Dogoterapia nie jest odpowiednia dla każdego.

Przeciwwskazaniem lub powodem do szczególnej ostrożności mogą być:

• silna alergia na psa,
• duży lęk przed zwierzętami,
• niektóre zaburzenia odporności,
• określone choroby zakaźne,
• brak zgody pacjenta,
• zachowania stwarzające zagrożenie dla psa.

W placówkach medycznych decyzja o kontakcie ze zwierzęciem powinna uwzględniać stan zdrowia pacjenta.

Czy dogoterapia jest bezpieczna?

Przy odpowiedniej organizacji może być prowadzona bezpiecznie.

Konieczne są jednak zasady dotyczące:

• zdrowia psa,
• higieny,
• zachowania uczestników,
• nadzoru prowadzącego,
• czasu pracy zwierzęcia.

Pies powinien pozostawać pod regularną opieką weterynaryjną.

Uczestnicy powinni natomiast wiedzieć, jak prawidłowo się z nim kontaktować.

Najważniejszym zabezpieczeniem jest doświadczony prowadzący, który jednocześnie obserwuje uczestnika i psa.

Dogoterapia a zwykłe spotkanie z psem

Nie każde spotkanie z psem można nazwać terapią.

Jeżeli pies pojawia się w placówce głównie po to, aby mieszkańcy mogli go pogłaskać i spędzić z nim czas, jest to raczej aktywność z udziałem zwierzęcia.

W terapii powinny istnieć:

• określone cele,
• zaplanowane zadania,
• sposób oceny postępów,
• współpraca ze specjalistami.

To rozróżnienie jest ważne, ponieważ samo dobre samopoczucie po kontakcie ze zwierzęciem nie jest równoznaczne z realizacją procesu terapeutycznego.

Dogoterapia w szkole i przedszkolu

Pies może być wykorzystywany również w zajęciach edukacyjnych.

Dzieci mogą uczyć się:

• bezpiecznego kontaktu z psem,
• rozpoznawania jego sygnałów,
• odpowiedzialności,
• zasad opieki nad zwierzętami.

Pies może także motywować do czytania, liczenia czy wykonywania prostych ćwiczeń.

Takie zajęcia nie zawsze będą jednak terapią w ścisłym znaczeniu.

Mogą mieć przede wszystkim charakter edukacyjny.

Czy dogoterapia pomaga dzieciom w nauce czytania?

Pies może pełnić rolę spokojnego „słuchacza”.

Dla dziecka, które boi się pomyłek lub oceniania przez innych, czytanie w obecności psa może być mniej stresujące niż czytanie przed całą klasą.

Takie zajęcia mogą zwiększać motywację i pozytywne nastawienie do nauki.

Nie zastępują jednak specjalistycznej pomocy przy dysleksji czy innych trudnościach w nauce.

Ile trwa dogoterapia?

Jedna sesja może trwać od kilkunastu minut do około godziny, w zależności od wieku i możliwości uczestników.

Nie zawsze dłużej oznacza lepiej.

Pies również ma ograniczoną zdolność koncentracji i potrzebuje przerw.

W przypadku małych dzieci, osób z dużymi trudnościami poznawczymi czy pacjentów szybko się męczących krótsza sesja może być znacznie skuteczniejsza.

Jak często odbywa się dogoterapia?

Częstotliwość zależy od celu zajęć i organizacji terapii.

Sesje mogą odbywać się na przykład:

• raz w tygodniu,
• kilka razy w miesiącu,
• w określonych cyklach terapeutycznych.

Jeżeli celem jest uzyskanie mierzalnych efektów terapeutycznych, zajęcia powinny być częścią większego planu, a nie przypadkowymi spotkaniami odbywającymi się raz na kilka miesięcy.

Jak wybrać dogoterapeutę?

Warto zapytać przede wszystkim o przygotowanie osoby prowadzącej.

Znaczenie ma również doświadczenie w pracy z konkretną grupą uczestników.

Innych kompetencji wymaga praca z:

• dziećmi w spektrum autyzmu,
• osobami z niepełnosprawnością ruchową,
• seniorami z demencją,
• pacjentami psychiatrycznymi.

Dobry prowadzący powinien potrafić wyjaśnić:

• jaki jest cel zajęć,
• jak będzie realizowany,
• jakie kompetencje ma pies,
• jak dba o dobrostan zwierzęcia,
• jakie są przeciwwskazania.

W przypadku terapii najlepiej, gdy zajęcia są elementem pracy szerszego zespołu specjalistów.

Czy dogoterapia ma wady?

Jak każda metoda wspomagająca ma ograniczenia.

Nie każdy lubi psy.

Nie każdy dobrze toleruje ich zapach, sierść, ruch czy dźwięki.

U niektórych osób obecność zwierzęcia może zamiast uspokajać powodować stres.

Istnieją również kwestie higieniczne i ryzyko alergii.

Dlatego dogoterapia nie powinna być traktowana jako uniwersalne rozwiązanie odpowiednie dla każdego pacjenta.

Czy efekty dogoterapii są naukowo potwierdzone?

Badania nad terapiami z udziałem zwierząt wskazują na potencjalne korzyści w różnych grupach pacjentów, między innymi w zakresie nastroju, stresu, zaangażowania społecznego czy motywacji do uczestniczenia w terapii.

Jednocześnie jakość badań jest zróżnicowana.

Poszczególne programy dogoterapii bardzo różnią się między sobą pod względem:

• czasu trwania,
• częstotliwości,
• rodzaju ćwiczeń,
• grupy uczestników,
• sposobu oceny efektów.

Dlatego nie można stwierdzić, że kontakt z psem zapewnia określony efekt u każdego człowieka.

Dogoterapię najlepiej traktować jako jedną z dostępnych metod wspomagających, dobieraną do indywidualnych potrzeb.

Dogoterapia – podsumowanie

Dogoterapia to forma zajęć z udziałem odpowiednio przygotowanego psa, która może wspierać terapię, edukację, rehabilitację i rozwój człowieka. Pies nie jest jednak terapeutą i nie leczy samodzielnie chorób. Jego obecność stanowi narzędzie wykorzystywane przez przygotowanego prowadzącego do realizacji konkretnych celów.

Zajęcia mogą wspierać między innymi rozwój ruchowy, komunikację, koncentrację, pamięć, umiejętności społeczne oraz regulację emocji. Dogoterapia jest wykorzystywana w pracy z dziećmi, osobami z niepełnosprawnościami, seniorami i pacjentami wymagającymi rehabilitacji.

Nie każdy pies nadaje się do takiej pracy. Zwierzę powinno być stabilne emocjonalnie, zdrowe, dobrze zsocjalizowane i przygotowane do kontaktu z różnymi osobami oraz nietypowymi sytuacjami. Równie ważny jak komfort uczestnika jest dobrostan samego psa.

Nie każde spotkanie z psem jest również dogoterapią w ścisłym znaczeniu. Jeśli zajęcia mają mieć charakter terapeutyczny, powinny mieć określony cel, plan i sposób oceny efektów.

Największą wartość dogoterapia ma wtedy, gdy jest rozsądnie włączona do szerszego programu wsparcia i dopasowana do konkretnej osoby. Pies może zwiększać motywację, ułatwiać kontakt i sprawiać, że trudne ćwiczenia stają się bardziej angażujące – ale nie zastępuje lekarza, psychologa, fizjoterapeuty czy innych specjalistów.